Dział Geologiczno-Przyrodniczy

mgr Izabela Lorek
izabela.lorek@muzeum.com.pl

Dział Geologiczno-Przyrodniczy gromadzi w zbiorach okazy paleontologiczne i mineralogiczno-petrograficzne z terenów byłego województwa konińskiego. Osobną kolekcję stanowią obiekty związane z regionalnym przemysłem wydobywczym węgla brunatnego i soli kamiennej.

Kolekcje okazów paleontologicznych pochodzą przede wszystkim z nieistniejących już odkrywek węgla brunatnego kopalń „Konin” i „Adamów” oraz z okolicznych żwirowni i pól. Szczątki kostne przedstawicieli wymarłej megafauny czwartorzędowej w zbiorach należą do: mamuta włochatego (Mammuthus primigenius), nosorożca włochatego (Coelodonta antiquitatis), prażubra (Bison priscus), tura (Bos primigenius). Wyjątkowy okaz to szkielet słonia leśnego (nazywanego również słoniem prostociosowym) – Palaeoloxodon antiquus (do niedawna Elephas (Palaeoloxodon) antiquus; opublikowane wyniki badań genetycznych sugerują, że wymarły gatunek słonia leśnego był bliżej spokrewniony z jednym ze współczesnych afrykańskich gatunków słoni- Loxodonta cyclotis, niż ze słoniem azjatyckim (Elephas maximus), jak uważało wielu paleontologów http://elifesciences.org/articles/25413. To największy i najbardziej kompletny szkielet tego wymarłego przedstawiciela rodziny Elephantidae spośród trzech znalezionych w Polsce (tylko kilkanaście stanowisk w naszym kraju, większość to pojedyncze zęby i kości). Jak twierdzą naukowcy, w Europie znaleziska szczątków słonia leśnego są częste, ale kompletne lub prawie kompletne szkielety to rzadkość. Szkielet, który trafił do zbiorów działu, znaleziono w lutym 1984 r. podczas prac górniczych na odkrywce „Jóźwin” KWB „Konin”, w osadach interglacjału eemskiego. W konińskiej kolekcji również wielka rzadkość (kilka stanowisk w Polsce) – ząb i fragment kości miednicznej nosorożca leśnego Dicerorhinus kirchbergensis, nazywanego też nosorożcem Merck’a. Na te szczątki natrafiono 19 kwietnia 1984 r. ok. 80 m na wschód od miejsca znalezienia słonia.

Czaszka nosorożca włochatego ( wiek [BP] 44000 =/- 1400 – data sfinansowana z projektu badawczego MNiSW nr N3o3 078 32/2589. Kier. Projektu Adam Nadachowski) z odkrywki „Jóźwin” KWB „Konin” (fot. A. Żaczek)
Czaszka żubra pierwotnego z odkrywki „Jóźwin” KWB „Konin” (fot. A. Żaczek)
Czaszka tura z Bobrowa gm. Golina (fot. A. Żaczek)
Kości szkieletu słonia leśnego z eemskich osadów odkrywki „Jóźwin” KWB „Konin”- na wystawie w spichlerzu (fot. I. Lorek)

W kolekcji narzutniaków polodowcowych zbieranych w żwirowniach i na polach zbiór skamieniałości zwierząt bezkręgowych i roślin, reprezentowanych przez różne grupy. Tutaj np. liczące prawie 550 milionów okazy piaskowców ze skamieniałościami śladowymi z rodzaju Scolithos.

Szkielet gąbki Astylospongia (ordowik-sylur), narzutniak (fot. I. Lorek)
Szkielet Halysites, tzw. koralowców łańcuszkowych (ordowik-sylur), narzutniak (fot. I. Lorek)
Muszla ostrygi Gryphaea (jura), narzutniak (fot. I. Lorek)

Na szczególną uwagę zasługuje licząca kilkaset okazów kolekcja szyszek (znaczna część oznaczonych i opracowanych) ze środkowomioceńskich kwarcowych piasków podwęglowych, zebrana na odkrywkach „Jóźwin” i „Lubstów” KWB „Konin” na przełomie lat 80. i 90. XX w.

Szyszki z kwarcowych piasków podwęglowych (śr. miocen) z odkrywki „Lubstów” KWB „Konin” (fot. I. Lorek)

W zbiorach mineralogiczno-petrograficznych minerały i skały solne z Kopalni Soli „Kłodawa”: kryształy bezbarwnego i niebieskiego halitu, halit włóknisty, karnality, sól różowa charakterystyczna dla Kłodawy oraz stalaktyty i stalagmity solne itd. , ale także okazy przezroczystych kryształów halitu i szczotki selenitu ze zlikwidowanej w 1986 r. kopalni „Solno” w Inowrocławiu. W kolekcji tej również okazy bursztynu i skał przetransportowanych przez lądolód z północy, pochodzące głównie z nadkładu czwartorzędowego odkrywek.

Halit niebieski z KS Kłodawa (fot. A. Żaczek)

Kolekcja „Górnictwo” zapoczątkowana w 2008 r. dokumentuje kilkadziesiąt lat górniczej historii Konina, Turku i Kłodawy. Obejmuje bardzo różnorodne muzealia: dokumenty, pamiątki tradycji górniczych i okolicznościowe, mundury, honorowe militaria górnicze, sprzęt oświetleniowy, łączności kopalnianej, służby mierniczo-geologicznej, a także wielkogabarytowe maszyny i urządzenia.

Pamiątka z KWB „Konin”- miniaturka wózka do przewozu urobku (fot. A. Żaczek)

Muzealia dział pozyskuje dzięki darom, przekazom i badaniom własnym, a sporadycznie zakupom.
Opracowania muzealiów są udostępniane w formie publikacji w wydawnictwach oraz udostępniane do badań i opracowań specjalistom z instytucji naukowych.
Dział na stałe współpracuje z Kołem Seniora SITG PAK KWB KONIN oraz z Zakładem Paleozoologii Uniwersytetu Wrocławskiego.
Od stycznia 2010 r. w budynku dziewiętnastowiecznego spichlerza (do tego czasu w salach zamku) wiele eksponatów z kolekcji udostępniamy zwiedzającym na 3 ekspozycjach stałych i na wystawach czasowych oraz w skansenie maszyn i urządzeń górniczych i na terenie parku.

Zsylifikowane pnie drzew (d. miocen) z KWB „Bełchatów”- na terenie parku (fot. I. Lorek)

Wystawa stała: „Słoń leśny Elephas (Palaeoloxodon) antiquus z odkrywki „Jóźwin” KWB „Konin”; kurator Izabela Lorek, współpraca- Zakład Paleozoologii Uniwersytetu Wrocławskiego; aranżacja plastyczna Henryk Drzewiecki; model słonia leśnego w skali 1:1 Krzysztof Kuchnio (przy współpracy Marty Szubert).

Model słonia leśnego z „Jóźwina” (wyk. Krzysztof Kuchnio przy współpracy Marty Szubert) naturalnych rozmiarów (ok. 4 m w kłębie) na stałej ekspozycji w spichlerzu (fot. T. Topolski)

Wystawa stała: „By czas nie zaćmił i niepamięć. Wielkopolskie górnictwo”; powstała dzięki pomocy Zarządów Kopalń „Konin”, „Adamów”, „Kłodawa”; kurator- Izabela Lorek, współpraca- Koło Seniora SITG KWB Konin i pracownicy kopalń Konin, Adamów, Kłodawa: aranżacja plastyczna- Henryk Drzewiecki.

Poglądowa makieta odkrywki węgla brunatnego na stałej wystawie „By czas nie zaćmił i niepamięć. Wielkopolskie górnictwo” (fot. P. Ordan)

Wystawa stała: „Mamuty, nosorożce… znaleziska z okolic Konina”; kurator Izabela Lorek, współpraca Zakład Paleozoologii Uniwersytetu Wrocławskiego; aranżacja plastyczna- Henryk Drzewiecki.

Wystawa stała „Mamuty, nosorożce… znaleziska z okolic Konina” w spichlerzu (fot. I. Lorek)

Wystawa stała: Skansen maszyn i urządzeń górniczych- postała dzięki pomocy Kopalni Konin S.A. ; kurator Izabela Lorek, współpraca Koło Seniora SITG KWB Konin oraz pracownicy kopalń Konin i Adamów.

Turbozespół Siemens-Schuckert (lata 20. XX w.) ze zlikwidowanej brykietowni w Koninie-Marantowie, w skansenie maszyn i urządzeń górniczych (fot. I. Lorek)
Prasa brykietowa dwustemplowa (rok prod. 1936) firmy Buckau R. Wolf A. G. Magdeburg, ze zlikwidowanej brykietowni w Koninie-Marantowie

Wystawa czasowa: „Fascynujące narzutniaki” do 31 stycznia 2019 r.; kurator Izabela Lorek.